Ադրբեջանի գիտության և կրթության նախարարությունը զարմանք ու ափսոսանք է հայտնել Իրանի գիտության, հետազոտությունների և տեխնոլոգիաների նախարար Հոսեյն Սիմայի-Սառաֆի հայտարարության կապակցությամբ։ Վերջինս ադրբեջանցի աղջիկներին առաջարկել էր բարձրագույն կրթություն ստանալ իրանական բուհերում՝ չհրաժարվելով հիջաբ կրելուց։
Բաքվում այս խոսքերը գնահատել են որպես միջամտություն երկրի ներքին գործերին, մասնավորապես՝ կրթական քաղաքականությանը։
«Ոչ ոք իրավունք չունի խառնվելու մեր պետության ներքին գործերին, այդ թվում՝ կրթական ոլորտին։ Իրանցի պաշտոնյաներին խորհուրդ ենք տալիս այլ երկրների գործերին միջամտելու փոխարեն զբաղվել սեփական երկրի խնդիրներով»,— նշված է ադրբեջանական գերատեսչության հայտարարության մեջ։
Նախարարությունն անդրադարձել է նաև Իրանում բնակվող էթնիկ ադրբեջանցիների վիճակին։ Ադրբեջանական կողմի գնահատմամբ՝ այդ երկրում ապրում է շուրջ 40 միլիոն ադրբեջանցի, որոնք տասնամյակներ շարունակ զրկված են մայրենի լեզվով լիարժեք կրթություն ստանալու հնարավորությունից։ Մասնավորապես, Իրանում չկան ադրբեջաներենով ուսուցմամբ պետական դպրոցներ, իսկ բարձրագույն կրթության համակարգում այդ լեզվի կիրառումը նույնպես սահմանափակ է։
Գերատեսչությունը Թեհրանին կոչ է արել հարևան երկրին խորհուրդներ տալուց առաջ նախ ապահովել ադրբեջանական ծագում ունեցող սեփական քաղաքացիների՝ մայրենի լեզվով կրթություն ստանալու իրավունքը։
Հայտարարության առիթ էր դարձել Ադրբեջանում դպրոցական համազգեստի կանոնների շուրջ քննարկումը։ Նախարարների կաբինետի 2026 թվականի սեպտեմբերի 21-ի թիվ 309 որոշման համաձայն՝ դպրոցներում արգելվում են հագուստի այնպիսի հավելյալ տարրեր, որոնք խաթարում են համազգեստի միօրինակությունն ու հակասում աշխարհիկ կրթության սկզբունքին։ Ընդ որում, փաստաթղթում հիջաբի մասին ուղղակի հիշատակում չկա։
Բաքվում կարծում են, որ իրանցի պաշտոնյաները դպրոցական համազգեստի հարցը ներկայացրել են իբրև կրոնական ազատությունների սահմանափակում՝ դրան քաղաքական ենթատեքստ հաղորդելով։
Իրանում լեզվական իրավունքների հարցը կարգավորվում է Սահմանադրության 15-րդ հոդվածով, որը թույլատրում է տարածաշրջանային և էթնիկ լեզուների գործածումը մամուլում ու լրատվամիջոցներում, ինչպես նաև դպրոցներում պարսկերենին զուգահեռ այդ լեզուներով գրականության դասավանդումը։ Այդուհանդերձ, այս նորմը չի երաշխավորում մայրենիով լիարժեք ուսուցում, իսկ դրա գործնական կիրառումը տարիներ շարունակ մնում է վիճահարույց։
Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանը, ով ազատ տիրապետում է ադրբեջաներենին, նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում հանդես էր գալիս լեզվական իրավունքների ընդլայնման և Սահմանադրության 15-րդ հոդվածի կենսագործման օգտին։ Սակայն դպրոցական կրթության համակարգում էական շրջադարձ չեղավ, և ադրբեջաներենը պետական դպրոցներում այդպես էլ չդարձավ ուսուցման լեզու։
Իրանական քաղաքականությունը քննադատողների կարծիքով՝ հակասությունները վերաբերում են նաև կանանց իրավունքներին։ Իսլամական Հանրապետությունում հիջաբ կրելը պարտադիր է օրենքով, իսկ սահմանված պահանջներից հրաժարվելը կարող է հանգեցնել սահմանափակումների կյանքի տարբեր ոլորտներում։
Այս ամենի ֆոնին հարց է ծագում, թե ինչո՞ւ է Թեհրանն Ադրբեջանին հորդորում հաշվի առնել սովորողների կրոնական նախասիրությունները, երբ բուն Իրանում շարունակում են գործել սահմանափակումներ թե՛ մայրենի լեզվով կրթության, թե՛ կանանց հագուստի պահանջների հարցում։
Այսպիսով, Սիմայի-Սառաֆի հայտարարությունը դուրս եկավ կրթական հնարավորությունների քննարկման շրջանակից և շոշափեց ավելի լայն հարց՝ սեփական կրթական համակարգի սկզբունքներն ինքնուրույն սահմանելու պետությունների իրավունքը։
Բաքվում ընդգծում են, որ պետության և կրթության աշխարհիկ բնույթն ամրագրված է ազգային օրենսդրությամբ, իսկ սովորողների իրավունքների քննարկումը չպետք է առիթ դառնա երկրի ներքին գործերին միջամտելու համար։